Қазақстанда 2026 жылғы егін жинау науқаны аяқталуға жақын. Ендігі басты міндет – фермерлер өсірген ауыл шаруашылығы өнімін тиімді бағамен өткізу. Логистикадағы қиындықтар мен сыртқы нарықтардағы жалпы тұрақсыз жағдайды ескерсек, биылғы маусымда қай нарықтар негізгі өткізу бағыттарына айналады?Бұл туралы ElDala.kz порталына Fergus компаниясының бас директоры Ербол Елеулов айтып берді. Компания – негізінен қазақстандық өндірістің жоғары сапалы астығын, дәнді-бұршақты және майлы дақылдарды сатып алуға, логистикасына және экспорттауға маманданған ірі халықаралық астық трейдері.
Жоғары сапа төмен бағамен бәсекелесуде
– Расында, бүгінде әлемдік нарықтар өте құбылмалы, ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы өсіп жатыр, – деді Ербол Елеулов. – Бірақ Қазақстандағы жағдай басқаша қалыптасып отыр. Бұған Ресейдің ауыл шаруашылығы өнімдерінің Орталық Азия нарықтарына бағытталуы себеп. Бұл Қара теңіз порттары арқылы экспорттағы қиындықтарға байланысты болып отыр. Әрине, Қазақстан Өзбекстан, Тәжікстан, Ауғанстан нарықтарындағы өз үлесін сақтап қалады. Алайда ресейлік астықпен бәсекелесу қиын болады. Иә, ресейлік астықтың сапасы көбіне қазақстандық астықпен салыстырғанда төмен, ЖДИ көрсеткіші бойынша талапқа сай келмейді. Бірақ оның бағасы төмен болғандықтан, қазақстандық бидайды нарықтан ығыстыруы мүмкін.ЖДИ (Желімшенің деформация индексі) - бидай мен ұнның нан пісіру қасиеттерін сипаттайтын көрсеткіш. Ол желімшенің беріктігін, серпімділігін және жалпы «күшін» анықтайды. Алайда диірмендер мұндай астыққа қазақстандық бидайдың бір бөлігін жақсартқыш ретінде қосу арқылы мәселенің шешімін тауып отыр. Нәтижесінде талапқа сай сипаттамалары бар ұн алынады.
– Бұдан бөлек, Қазақстан Каспийдегі орнын жоғалтып жатқанын көріп отырмыз, – деді Ербол Елеулов. – Мысалы, осы кезеңде біздің арпамыз дәстүрлі түрде Иранға жөнелтілетін. Бірақ қазір жөнелтілім жоқ. Бұған да Ресейден осы бағытқа арпа жеткізілімдерінің белсенді түрде артуы себеп болып отыр. Ресейдің Каспийдегі порттары – Астрахань, Махачкала, сондай-ақ өзен порттары – Самара, Саратов, Тольятти, Қазан – барлығы Иранға арпа, аз мөлшерде бидай тиеп жатыр. Жақында жүгері жеткізілімі де басталады. Ал біз бұл нарықтан айырылып жатырмыз.Ресейдің ауыл шаруашылығы өнімдерінің бәсекеге қабілетті болуының бірнеше себебі бар. Соның бірі – табиғи-климаттық жағдайлардың қолайлылығына байланысты Ресейдегі өнімділіктің жоғары болуы. Яғни жауын-шашын мөлшері көбірек. Биыл экспорттаушылардың жағдайына теңге бағамы да кері әсер етіп отыр. Егер бір жыл бұрын 1 доллар шамамен 540 теңге болса, қазан айының басында 440 теңгені құрады. Осылайша теңге шамамен 20%-ға нығайды. Бұл, әрине, қазақстандық өнімді шетелдік сатып алушылар үшін қымбаттатады. Ал Ресей рублі, керісінше, бір жыл ішінде 1 доллар үшін 75 рубльден 85 рубльге дейін әлсіреді.
Осы факторлардың жиынтығы ресейлік бидайға тасымалдау шығындарын есептегеннің өзінде Өзбекстан нарығына әр тоннасына 20 долларға арзан бағамен шығуға мүмкіндік беріп отыр.
Қытай – премиум нарық болып қала береді
Барлығы бұл жағдайда жаңа өткізу нарықтарын іздеу қажет екенін түсінеді. Әрине, мұнда негізгі мүмкіндіктерді Қазақстаннан арпа, сондай-ақ майлы дақылдарды соңғы жылдары көптеп сатып алып келе жатқан Қытай ашады.- Қытай – Қазақстан үшін жеткілікті тұрақты сатып алушы. Бұл бағытта бізде логистика тұрғысынан бәсекелестік артықшылық бар, – деп түсіндірді Ербол Елеулов. – Бірақ тасымалдау инфрақұрылымы тұрғысынан мүмкіндіктеріміз шектеулі. Соған қарамастан, Қытай – біздің ауыл шаруашылығы өнімдеріміз үшін шынымен де маңызды премиум нарық. Қазір қазақстандық арпа бұл елге контейнерлермен де, астық тасымалдайтын вагондармен де жөнелтіледі. Сондай-ақ Қытай Қазақстаннан шығарылатын жемдік ұнның негізгі сатып алушысы болып қала береді. Бұл өнімнің Қытайға жеткізілімі жыл сайын артып келеді: бастапқыда жылына 1 млн тоннадан бастаған едік, қазір Қазақстаннан ҚХР-ға жыл сайын 3,5–4 млн тонна жемдік ұн жеткізу де шекті көлем емес екені түсінікті. Мәселе тек көлік инфрақұрылымының өткізу қабілетіне келіп тіреледі.
Ресей астық транзитін тоқтатты
Ал шалғай нарықтарға қатысты биылғы маусымдағы мәселе әлдеқайда күрделі. Биыл қазақстандық астық Ресейдің Қара теңіздегі порттары арқылы әлемдік нарыққа шыға алмайды, ресейлік астық үшін де жағдай осындай. Грузия порттарын пайдалануға болар еді, бірақ бұл қымбат, оның үстіне олардың өткізу қабілеті де жоғары емес.Балтық порттарына – Ресейдің де, Балтық жағалауы елдерінің де порттарына – шығу қиын. Себебі Ресей аумағы арқылы өтетін теміржол транзиті іс жүзінде жабық: ресейліктер бұл бағытқа өз өнімдерін жөнелтіп жатыр.
– Иә, белгілі бір кезеңде жүктерімізді Эстония порттарына қарай бұрдық, – деді Ербол Елеулов. – Әзірге онда сақтау және қайта тиеу мүмкіндіктері бар, өйткені ресейлік жүктер ол жаққа әзірге бармайды. Алайда, өкінішке қарай, өткізу қабілетінің болмауына байланысты қазан айына Қазақстан экспорттаушыларының Ресей аумағы арқылы транзит ұйымдастыру жөніндегі жоспарлары қабылданбады. Бұл бізді қатты алаңдатады. Биыл Қазақстанда жиналған астықтың басым бөлігі – құрамында ақуызы жоғары hi-pro бидайы. Оны Еуропаға тиімді бағамен сатуға болар еді. Бірақ Эстония порттарына жете алмасақ, Еуропалық Одаққа экспорттау мүмкін болмайды.Қатты бидай экспортына қатысты да осындай мәселе туындап отыр. Бұл бағытта Fergus дәстүрлі түрде Қазақстанның астық трейдерлері арасында жетекші орын алады. Италия ай сайын 500 мың тонна дурум импорттайды, сондықтан қазақстандық астық биылғы маусымда да бұл нарықта өз орнын таба алар еді. Алайда РФ аумағы арқылы транзит жабық күйінде қалса, қазақстандық дурумның орнын Канада, Түркия және басқа елдер басады.
Нарықты қалай қолдауға болады
Осындай күрделі жағдайда экспорттаушылар, әрине, үкімет тарапынан белгілі бір қолдау күтеді. Ең алдымен, сөз көлік субсидиялары туралы болып отыр. Екі жыл бұрын бұл субсидиялар Қазақстандағы астық нарығын айтарлықтай жандандырып, алыс нарықтарға шығуға мүмкіндік берген еді. Мысалы, Fergus компаниясы Қазақстан тарихында алғаш рет бидайды Алжирге, Туниске, Мароккоға, тіпті Мавританияға экспорттады.Өкінішке қарай, қазіргі уақытта мемлекет трейдерлер алдында жүзеге асырылған экспорттық жеткізілімдер бойынша көлік субсидияларын төлеуге байланысты қомақты берешек жинақтап отыр. Бұл қарыздарды өтеу қалыптасқан жағдайда экспорттаушыларға көрсетілетін жақсы қолдаудың бірі болар еді. Жалпы, нарықтың тұрақты жұмыс істеуі үшін болашақта осы субсидияларды төлеудің түсінікті әрі ашық механизмі қажет.
– Егер берешек өтеліп, жаңа көлік субсидияларын төлеудің нақты тәртібі бекітілсе, бұл ең алдымен Қазақстанның ішкі нарығын айтарлықтай ынталандырар еді, – деп түсіндірді Ербол Елеулов. – Біз, трейдерлер, экспорттық жеткізілімді жүзеге асырғаннан кейін, мысалы, бір айдан немесе 20 күннен соң субсидия алатынымызды нақты білетін болар едік. Осыны есеп-қисабымызға енгізіп, фермерлерге олардың ауыл шаруашылығы өнімдері үшін жоғарырақ баға ұсына алар едік. Ішкі нарықты қолдаудың әсері орасан болар еді.
Бидай қашан қымбаттайды
Астық трейдерлерін алаңдатып отырған тағы бір мәселе – ҚҚС-ты қайтару. Биылғы жылдың басында бұл рәсімге өзгерістер енгізілді, ал қазір экспорттаушылардың басым бөлігі бұл төлемді мемлекеттен қайтаруды сұрап өтініш бермейді. Келесі, 2027 жылы ҚҚС есептеу және қайтару механизміне түзетулер енгізіледі деген үміт бар. Бұл жағдайда бизнеске де жеңілдік болар еді.Әзірге, өкінішке қарай, теңгенің нығаюы, көлік субсидиялары бойынша берешектің жиналуы және ҚҚС-тың қайтарылмауы Қазақстан өнімінің сыртқы нарықтардағы бәсекеге қабілеттілігін төмендетіп, ел фермерлерінің қаржылық шығынға ұшырауына әкеліп отыр.
– Егер осы мәселелердің барлығын шешсе, нарық өте жылдам жауап береді, – деп қорытындылады Ербол Елеулов. – Сонда бидай бағасы қазіргі тоннасына 80–90 мың теңге емес, 100, 110, тіпті 120 мың теңгеге дейін көтерілгенін көрер едік.Дереккөз: https://eldala.kz/kz/specproekty/25678-chto-meshaet-kazahstanskomu-zernu-konkurirovat-s-rossiyskim
