Қазақстандық фермерлер 2026 жылғы егін жинауды аяқтауда. Қоймаға толық көлемде әлі түсіп үлгермеген дақылдардың бірі – күнбағыс. Биылғы маусымда дәл осы дақыл аграршыларға ең жоғары табыстылық әкелетін сияқты. Ал дәнді дақылдар өнімділік жағынан да, баға жағынан да көңіл көншітпеді.Биылғы егін және ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасына қатысты болжам туралы ElDala.kz порталына Aitas Agro компаниясының бас директоры Талғат Алдажаров айтып берді. Компания құрамына Шығыс Қазақстан облысындағы үш және Солтүстік Қазақстан облысындағы бір өсімдік шаруашылығы кәсіпорны кіреді..
Егінге қос соққы
- Маусым өте күрделі болды, – деді Талғат Алдажаров. – Мұндай қатты құрғақшылық көптен бері болған емес, тіпті оны қай жылмен салыстыратынымды да білмеймін. Жауын-шашын өте аз болды, оған қоса жаз бойы ауа температурасы ұзақ уақыт бойы өте жоғары деңгейде сақталды. Нәтижесінде тек күздік дақылдар ғана біршама жақсы нәтиже көрсетті. Ал жаздық дақылдар бойынша жағдай керісінше болды. Көктемде топырақта ылғал қоры жақсы болды, егістікті де уақытында жүргіздік. Алайда мамырдың соңындағы әдеттен тыс суық ауа райы қиындық туғызды – өскіндер кеш шықты. Ал олар ақыры шыққан кезде, маусым айында ауа температурасы 40 градусқа жуықтаған аптап ыстық басталды. Соның салдарынан түптену де, тозаңдану да нашар өтті. Мысалы, бұршақта гүлдердің шамамен 30%-ы түсіп қалғанын байқадық. Ал түйін пайда болған жерлерде әр бұршаққапта бір ғана дәннен болды. Бұған аптап ыстық пен жауын-шашынның болмауы әсер етті. Бұл барлық дақылдарға, әсіресе жаздық дәнді және бұршақ тұқымдас дақылдарға кері әсерін тигізді. Өнімділік бойынша дақыл мен өңірге қарай 30-дан 50%-ға дейін кем жинадық. Мысалы, Шығыстағы жаздық бидайдың өнімділігі шамамен 25 ц/га болды. Әдетте бізде бұл көрсеткіш 35–40 ц/га болатын.
Сыра өндірушілер арпасыз қалды
Сусын өндірушілеріне арнап ШҚО-дағы көптеген шаруашылық өсіретін сыра қайнатуға арналған арпа бойынша да жағдай осындай. Оның өнімділігі де әдеттегі 35–40 ц/га орнына 25 ц/га болды. Бұдан бөлек, өнім сапасының тым жоғары болуы да мәселеге айналды. Аптап ыстық пен құрғақшылық ақуыз мөлшерінің өте жоғары болуына әкелді. Ал сыра өндірушілерінің технологиясына ақуыз мөлшері 12%-дан жоғары шикізат сәйкес келмейді.– Ал Солтүстік Қазақстандағы «Шағала Агро» шаруашылығымызда, керісінше, биыл өте жақсы сыра қайнатуға арналған арпа алдық, – деп қосты Талғат Алдажаров. – Ондағы ақуыз мөлшері 9,5–10%, бұл өңдеушілердің талаптарына толық сәйкес келеді. Қазір нарықтағы ең сапалы арпа осы деп айтуға болады. Оның бір бөлігін Өзбекстанға жөнелтіп те қойдық, қалған көлем бойынша өңдеушілерімізбен келіссөздерді жалғастырып жатырмыз. Бұған дейін екі жыл бойы Солтүстікте арпа өсіріп көруге тырыстық, алайда жаңбырға байланысты егін жинау кезінде белгілі бір қиындықтарға тап болатынбыз. Ал биыл сапасы өте жақсы шықты, дегенмен көлем жағынан да жоспарланған көрсеткішке жете алмадық.
Бидай нарығындағы баға парадоксы
Биыл бидай да, арпа сияқты, жоғары сапалы болып шықты. Бір жағынан, бұл жақсы жаңалық. Екінші жағынан, нарықта парадоксалды жағдай қалыптасып отыр: жиналған өнімнің басым бөлігі – жоғары сапалы 3-сыныпты астық, ал 4–5-сыныпты бидай өте аз. ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметінше, олардың үлесі бар болғаны 7%. Соның салдарынан қазір сатып алушылар тарапынан төменгі сыныпты бидайға сұраныс артып отыр.– Биыл бидайдың сапасы барлық жерде жеткілікті жоғары, – деп түсіндірді Талғат Алдажаров. – Бұл бізге ғана емес, Сібірге де қатысты. Сондықтан әзірге желімшесі жоғары бидай үшін айтарлықтай баға үстемесін байқап отырған жоқпыз. Керісінше, биыл 3 және 4-сыныпты бидай арасындағы баға айырмашылығы минималды болады деп ойлаймын. Бұған жемдік ұн өндіретін өңдеушілер тарапынан сапасы төмен астыққа сұраныстың артуы себеп болып отыр.Бір сәтте 4-сыныпты бидайдың 3-сыныпты бидайдан қымбат болуы да ешкімді таңғалдырмайды. Өйткені бағаны әрдайым сұраныс пен ұсыныстың арақатынасы анықтайды.
Азық-түлік корпорациясы бидай нарығын жандандырды
Жалпы нарықтағы жағдайға тоқталсақ, Азық-түлік корпорациясы форвардтар бойынша сатып алу бағаларын коммерциялық бағадан сәл жоғары белгілеп, нарыққа біршама қолдау көрсетті. Қазір бидай бағасы былтырғыдан сәл жоғары, алайда бір мәселе бар – экспорттаушыларға тиімсіз теңге бағамы.– Нарықты аздап жандандыру қажет болды. Өйткені соңғы екі аптада Қара теңіз өңірінен экспорттың жабылуына және Орталық Азияға Ресей астығының келуіне байланысты нарық үшін жағымсыз жаңалықтар үздіксіз айтылды, – деді Талғат Алдажаров. – Бірақ қазір баға тұрақтанған, тіпті кей жерде өсе бастаған сияқты. Бұл – бір жағынан. Екінші жағынан, бір жыл ішінде теңгеміз долларға қатысты шамамен 20%-ға нығайды. Бұл экспорттық мүмкіндіктерімізді айтарлықтай шектеп, ресейлік ауыл шаруашылығы өнімдерімен салыстырғанда бәсекеге қабілеттілігімізді төмендетіп отыр. Егер теңге бағамы бізге үйреншікті деңгейлерге қайта оралса, бұл экспорттаушыларды қолдап, қазақстандық астыққа сұранысты жандандырар еді.Әзірге ресейлік бидай өзіндік құнының төмендігі және рубльдің әлсіздігі арқасында Орталық Азия нарықтарына еркін шығып, қазақстандық астыққа бәсекелестік жасап отыр. Иә, қазақстандық бидайдың сапасы жоғары, бірақ ресейлік бидай арзанырақ. Ал кейбір сатып алушылар төмен бағаны таңдайды.
Зығыр мен рапс экспортына қатысты мәселе туындады
Осыны ескерсек, аграршылар бидайдан жоғары табыс күтпейді. Бәлкім, соңғы бірнеше жылдағыдай, шаруашылықтардың экономикасын негізінен майлы дақылдар қамтамасыз ететін болады. Алайда мұнда да бірқатар мәселе бар: рапс пен зығыр бойынша болжамдар сақтықты талап етеді, өйткені олардың негізгі бөлігі Еуропаға экспортталады. Логистикадағы мәселелерді, соның ішінде Ресей аумағы арқылы Балтық порттарына транзит кезінде туындайтын қиындықтарды ескерсек, өнімді өткізуге қатысты қиындықтар пайда болуы мүмкін. Ал бұл, өз кезегінде, бағаға әсер етеді. Қазақстанда рапс пен зығырды ішкі өңдеу көлемі өте аз, сондықтан бұл жерде бәрі толығымен экспортқа байланысты.– Биыл рапсты Еуропаға экспорттау мүмкіндігімізге күтпеген жерден әсер еткен тағы бір фактор – құрғақшылық салдарынан өзендердің тайыздануы, – деді Талғат Алдажаров. – Германиядағы әлеуетті сатып алушылармен сөйлестік, бірақ олар әзірге сатып алып жатқан жоқ. Әдетте олар шикізатты Гент теңіз портынан сатып алып, өз зауыттарына өзен арқылы жеткізетін. Қазір көптеген өзендерде су деңгейінің төмендеуіне байланысты кеме қатынасы тоқтатылды, сондықтан жеткізу мүмкін емес.
Фермерлер күнбағыс экспортына баж салығын алып тастауды ұсынады
Күнбағыс бойынша жағдай керісінше. Оны отандық май зауыттары толық көлемде өңдей алады, өйткені 2026 жылы бұл дақылдың өнімі 2,5 млн тонна деңгейінде күтіліп отыр, ал өңдеу қуаты шамамен 4 млн тоннаға жетеді. Алайда мұнда да өнім бағасына Ресейден келетін арзанырақ ауыл шаруашылығы өнімдері әсер етуі мүмкін.– Күнбағыс бойынша жағдай алаңдатарлық, – деді Талғат Алдажаров. – Болжамдарға сәйкес, Ресейде бұл дақылдан рекордтық өнім – шамамен 21 млн тонна жиналады деп күтілуде. Оның экспорты бойынша астықтағыдай мәселелер туындайтыны түсінікті. Сондықтан оның үлкен көлемі бізге де, Орталық Азияның басқа елдеріне де келуі мүмкін деген қауіп бар. Бұл жағдайда біздің нарыққа қысым болмай қоймайды, оны бағадан қазірдің өзінде көріп отырмыз. Қазір күнбағыстың тоннасына 200 мың теңгеден жоғары бағаны іс жүзінде ешкім ұсынбайды. Иә, Қытай шекарасында 230–240 мың теңге ұсынады, бірақ ол жер алыс және өнімді сонда жеткізу үшін көлік шығыны жоғары болады. Ал біздің май зауыттары қазір тоннасына 180–190 мың теңге ұсынып отыр.Қазір Қазақстанда да, Ресейде де күнбағыс жинау науқаны қызу жүріп жатыр. Түпкілікті баға оны жинау аяқталғаннан кейін қалыптасады.
Фермерлер қалыптасқан жағдайда үкімет тарапынан дұрыс қадам – қазіргі кезде тоннасына 100 еуроны құрайтын күнбағысқа қолданыстағы экспорттық баж салығын алып тастау немесе барынша төмендету болар еді деп есептейді.
Нарықты қолдаудың тағы бір ықтимал құралы – Ресейден Қазақстанға күнбағыс тұқымын әкелуге уақытша тыйым салу.
Бұл шаралар көптеген қазақстандық шаруашылықтарға майлы дақылдарды әділ бағамен сатуға және осының есебінен аяқталып жатқан аграрлық маусымның барлық қиындықтарына қарамастан табыстылықты сақтауға мүмкіндік береді.
Дереккөз: https://eldala.kz/kz/specproekty/25691-kuda-dvinutsya-ceny-na-pshenicu-i-podsolnechnik-v-kazahstane
